به اعتقاد یک کارشناس بازار آنچه در هفتههای اخیر در بازارهای مالی جهان مشاهده میشود، فراتر از یک اصلاح قیمتی متعارف یا نوسانات مقطعی در بازار چند دارایی است. همزمانی فشار فروش در طیف گستردهای از بازارها، از طلا و نقره گرفته تا نفت، مس و سایر فلزات صنعتی، همچنین بورسهای شرق آسیا، اروپا و آمریکا و حتی بازار رمزارزها، نشانهای قابلتأمل از تغییر رفتار سرمایهگذاران و احتمال بروز اختلال در جریان نقدینگی جهانی است.
به اعتقاد وی، زمانی که بازارهایی با ماهیت و کارکرد متفاوت، تقریباً بهصورت همزمان وارد مسیر نزولی میشوند، باید فراتر از دلایل روزمره نوسانات قیمت به دنبال ریشههای عمیقتر این اتفاق بود. در شرایط معمول، انتظار میرود داراییهایی مانند طلا در دورههای افزایش نااطمینانی اقتصادی نقش پناهگاه امن سرمایه را ایفا کنند؛ در مقابل، کاهش انتظارات رشد اقتصادی معمولاً فشار بیشتری بر قیمت نفت و فلزات صنعتی وارد میکند. بنابراین، افت همزمان این داراییها این پرسش اساسی را مطرح میکند که آیا اقتصاد جهانی با تغییر معناداری در وضعیت نقدینگی و الگوی تخصیص سرمایه مواجه شده است؟
از نگاه ایشان، یکی از مهمترین متغیرهایی که باید در تحلیل شرایط فعلی مورد توجه قرار گیرد، وضعیت نقدینگی جهانی و تغییر رفتار سرمایهگذاران نهادی و بازیگران بزرگ مالی است؛ متغیری که میتواند جهت حرکت بخش قابلتوجهی از بازارهای دارایی را تعیین کند.
تغییر جریان نقدینگی؛ حلقه مفقوده تحلیل بازارهای جهانی
بازارهای مالی صرفاً بر اساس اخبار روزانه و تحولات کوتاهمدت حرکت نمیکنند. نرخ بهره، هزینه تأمین مالی، سطح بدهی دولتها، سیاستهای پولی بانکهای مرکزی و میزان دسترسی به منابع اعتباری، از مهمترین عوامل اثرگذار بر جریان سرمایه در اقتصاد جهانی هستند.
در شرایطی که هزینه تأمین مالی افزایش مییابد یا دسترسی به منابع اعتباری محدودتر میشود، سرمایهگذاران بزرگ، صندوقهای سرمایهگذاری و مؤسسات مالی ممکن است برای مدیریت ریسک، تأمین نقدینگی یا پاسخگویی به تعهدات خود، اقدام به فروش داراییهای مختلف کنند. در چنین فضایی، حتی داراییهایی که از پشتوانه بنیادی مناسبی برخوردارند نیز ممکن است از موج عمومی فروش در امان نمانند.
این مسئله از آن جهت اهمیت دارد که یکی از اصول اصلی مدیریت سرمایه، تنوعبخشی به داراییها با هدف کاهش ریسک پرتفوی است؛ با این حال، در دورههای تنش نقدینگی، همبستگی میان بازارها میتواند افزایش پیدا کند و داراییهایی با ماهیت کاملاً متفاوت نیز بهطور همزمان تحت فشار قرار گیرند.
به بیان دیگر، در چنین شرایطی مسئله صرفاً تغییر قیمت یک دارایی نیست؛ بلکه ممکن است با پدیدهای مواجه باشیم که در آن سرمایهگذاران برای حفظ نقدینگی، ناچار به خروج از بخشهای مختلف بازار میشوند. این همان نقطهای است که ریسک نقدینگی میتواند به عاملی فراگیر در بازارهای مالی تبدیل شود.
بازار اوراق قرضه آمریکا؛ نبض حساس اقتصاد جهانی
یکی از متغیرهای کلیدی در ارزیابی وضعیت فعلی اقتصاد جهان، تحولات بازار اوراق قرضه آمریکا و رفتار دارندگان بزرگ این اوراق، بهویژه چین و ژاپن است.
اوراق خزانهداری آمریکا به دلیل جایگاه این کشور در نظام مالی بینالمللی، یکی از مهمترین ابزارهای سرمایهگذاری و تأمین مالی در جهان محسوب میشوند. بازدهی این اوراق نیز بهعنوان یکی از مبناهای اصلی قیمتگذاری داراییها و تعیین هزینه تأمین مالی در اقتصاد جهانی شناخته میشود.
در صورتی که تقاضا برای اوراق خزانهداری آمریکا کاهش پیدا کند یا سرمایهگذاران بزرگ به فروش این اوراق روی بیاورند، قیمت آنها تحت فشار قرار میگیرد و در مقابل، بازدهی افزایش مییابد. تداوم چنین روندی میتواند هزینه استقراض را برای دولتها، شرکتها و سایر بازیگران اقتصادی افزایش دهد.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که بدانیم افزایش بازدهی اوراق خزانهداری آمریکا میتواند از مسیر نرخهای تأمین مالی، بر بازار سهام، بازار ارز، طلا، کالاهای پایه و حتی تصمیمات سرمایهگذاری بنگاههای اقتصادی اثر بگذارد.
از این منظر، بازار اوراق قرضه آمریکا صرفاً یک بازار تخصصی برای معاملهگران نیست؛ بلکه یکی از مهمترین شاخصهای سنجش وضعیت شرایط مالی جهان به شمار میرود و تحولات آن میتواند پیامدهایی فراتر از مرزهای اقتصاد آمریکا داشته باشد.
آیا ریزش بازارهای مالی میتواند مقدمه یک رکود اقتصادی باشد؟
نگرانی اصلی من صرفاً کاهش ارزش داراییها در بازارهای مالی نیست؛ بلکه احتمال انتقال فشارهای موجود از بخش مالی به اقتصاد واقعی است.
بازارهای مالی و بخش واقعی اقتصاد ارتباطی دوسویه دارند. کاهش ارزش داراییها، افزایش هزینه تأمین مالی و محدود شدن دسترسی به منابع اعتباری میتواند شرکتها را به بازنگری در برنامههای توسعهای، کاهش سرمایهگذاری و محدود کردن هزینههای عملیاتی وادار کند.
از سوی دیگر، اگر بانکها نیز به دلیل افزایش ریسک اعتباری، سیاستهای محتاطانهتری در اعطای تسهیلات اتخاذ کنند، دسترسی بنگاههای اقتصادی به منابع مالی دشوارتر خواهد شد. برآیند این تحولات میتواند به کاهش تولید، افت تقاضا، محدود شدن اشتغال و در نهایت کاهش سودآوری شرکتها منجر شود.
از منظر بازار سرمایه، این موضوع اهمیت دوچندانی دارد؛ چراکه بازار سهام معمولاً پیش از آنکه آثار یک رکود اقتصادی بهطور کامل در آمارهای رسمی نمایان شود، بخشی از انتظارات منفی را در قیمت داراییها منعکس میکند.
در چنین شرایطی، ممکن است برآورد سودآوری شرکتها کاهش یابد، ارزشگذاری صنایع تحت فشار قرار گیرد و سرمایهگذاران با افزایش ریسک سرمایهگذاری مواجه شوند. حتی در شرایطی که قیمت سهام پیشتر اصلاح شده باشد، اگر چشمانداز سودآوری شرکتها نیز تضعیف شود، نمیتوان انتظار داشت که صرفاً کاهش قیمتها زمینه بازگشت سریع تقاضا را فراهم کند.
به همین دلیل، معتقدم احتمال ورود اقتصاد جهانی به یک دوره رکودی جدی باید در سناریوهای تحلیلی و سرمایهگذاری مورد توجه قرار گیرد؛ هرچند هنوز نمیتوان ریزش بازارهای مالی را بهتنهایی نشانه قطعی وقوع رکود دانست.
کدام شاخصها میتوانند زنگ خطر رکود را به صدا درآورند؟
برای ارزیابی دقیقتر وضعیت اقتصاد جهانی، تمرکز بر یک شاخص یا یک بازار کافی نیست. آنچه اهمیت دارد، بررسی همزمان مجموعهای از متغیرهای پولی، مالی و اقتصادی است که در کنار یکدیگر تصویر روشنتری از وضعیت اقتصاد جهان ارائه میکنند.
در این میان، رصد چند شاخص از اهمیت ویژهای برخوردار است:
- نرخ بهره و سیاستهای پولی بانکهای مرکزی بزرگ: بهویژه تصمیمات فدرال رزرو آمریکا و تأثیر آن بر هزینه تأمین مالی جهانی.
- بازار اوراق قرضه آمریکا: روند قیمت و بازدهی اوراق خزانهداری و تغییر رفتار سرمایهگذاران بزرگ.
- شاخص دلار: تغییرات ارزش دلار در برابر سایر ارزهای معتبر و پیامدهای آن برای بازارهای جهانی.
- شاخص نوسانات بازار سهام آمریکا (VIX): بهعنوان یکی از معیارهای سنجش انتظارات نوسان و میزان نگرانی سرمایهگذاران.
- شاخص مدیران خرید (PMI): برای ارزیابی وضعیت فعالیت اقتصادی در بخش تولید و خدمات.
- جریان ورود و خروج سرمایه: بهویژه در صندوقهای سرمایهگذاری و صندوقهای قابل معامله در بورس.
- عملکرد شرکتهای بزرگ: شامل روند سودآوری، میزان تقاضا برای محصولات و خدمات و تغییر چشمانداز فعالیت بنگاههای اقتصادی.
به اعتقاد این کارشناس، بررسی ترکیبی این متغیرها میتواند مشخص کند که آیا فشار فروش اخیر صرفاً واکنشی کوتاهمدت به شرایط بازار است یا نشانهای از شکلگیری یک دوره طولانیتر از انقباض مالی و کاهش فعالیت اقتصادی.
پیامدهای ریزش بازارهای جهانی برای بازار سرمایه ایران
تحولات بازارهای جهانی برای اقتصاد ایران و بهویژه بازار سرمایه کشور نیز اهمیت قابلتوجهی دارد. بخش مهمی از شرکتهای بزرگ و اثرگذار بورس ایران، بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم به قیمتهای جهانی کالاها و میزان تقاضای بینالمللی وابسته هستند.
شرکتهای پتروشیمی، پالایشی، فولادی، معدنی و سایر صنایع کامودیتیمحور از جمله گروههایی هستند که تغییرات قیمت جهانی محصولات و شرایط تجارت بینالمللی میتواند بر درآمد، حاشیه سود و جریان نقدی آنها اثرگذار باشد.
برای مثال، کاهش تقاضای جهانی برای فلزات اساسی یا محصولات پتروشیمی میتواند درآمدهای صادراتی و حاشیه سود برخی شرکتها را تحت فشار قرار دهد. همچنین تغییرات قیمت نفت، نرخ ارز و هزینه مواد اولیه میتواند مسیر سودآوری صنایع مختلف را دستخوش تغییر کند.
البته نباید فراموش کرد که بازار سرمایه ایران علاوه بر متغیرهای جهانی، به عوامل داخلی مهمی نظیر نرخ ارز، نرخ بهره، سیاستهای اقتصادی دولت، قیمتگذاری دستوری، محدودیتهای صادراتی و وضعیت نقدینگی داخلی وابسته است. بنابراین، نمیتوان اثر تحولات بینالمللی را برای تمام صنایع و شرکتها یکسان در نظر گرفت.
از این رو، وی معتقد است در شرایط فعلی تحلیلگران باید از تمرکز صرف بر شاخص کل بورس فاصله بگیرند و ارزیابی دقیقتری از وضعیت بنیادی شرکتها داشته باشند. کیفیت سودآوری، جریان نقد عملیاتی، ساختار بدهی، میزان وابستگی به بازارهای صادراتی و توانایی بنگاهها در عبور از دورههای رکودی، باید بیش از گذشته در کانون توجه تحلیلها قرار گیرد.
جمعبندی؛ دوران بازنگری در استراتژیهای سرمایهگذاری
در مجموع احتمال ورود اقتصاد جهانی به یک دوره رکودی سنگین باید بیش از گذشته در تحلیلها و سناریوهای سرمایهگذاری لحاظ شود. ریزش همزمان بازارهای مختلف بهتنهایی به معنای وقوع قطعی رکود نیست؛ اما زمانی که فشارهای نقدینگی، تحولات بازار اوراق قرضه، افزایش هزینه تأمین مالی، نگرانی از سطح بدهیهای جهانی و نشانههای احتمالی کاهش تقاضا را در کنار یکدیگر قرار میدهیم، با مجموعهای از هشدارها مواجه میشویم که نمیتوان بهسادگی از کنار آنها عبور کرد.
در ماههای پیش رو، به نظر میرسد مدیریت ریسک، حفظ نقدشوندگی، پرهیز از استفاده بیش از اندازه از اعتبار و اهرم مالی و بازنگری در ترکیب داراییها، اهمیت بیشتری برای سرمایهگذاران پیدا کند.
در چنین فضایی، شاید پرسش اصلی دیگر این نباشد که کدام بازار بیشترین بازدهی را ثبت خواهد کرد؛ بلکه باید پرسید در صورت تشدید فشارهای اقتصادی و مالی، کدام داراییها و کدام کسبوکارها از توان بیشتری برای حفظ ارزش سرمایه و عبور از شرایط دشوار برخوردارند؟
در نهایت، معتقدم در بازارهای مالی همیشه کسب بیشترین بازدهی نشانه موفقیت نیست؛ گاهی مهمترین هنر سرمایهگذار، تشخیص بهموقع ریسکها و حفظ سرمایه در شرایطی است که هنوز بخش بزرگی از بازار ابعاد واقعی خطر را درک نکرده است.
مجید عبدالحمیدی