وزارت نفت در دولت چهاردهم بار دیگر با تغییر در رأس خود مواجه شد؛ محسن پاک‌نژاد، وزیر نفتی که در مرداد ۱۴۰۳ با ۲۲۲ رأی موافق مجلس به کابینه راه یافته بود، پس از حدود دو سال حضور در ساختمان وزارت نفت استعفا داد و با پذیرش استعفای او از سوی مسعود پزشکیان، حمید بورد، مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران، به عنوان سرپرست وزارت نفت منصوب شد. به این ترتیب، مدیری که در ابتدای دولت چهاردهم با حکم پاک‌نژاد به یکی از مهم‌ترین جایگاه‌های اجرایی صنعت نفت رسیده بود، اکنون موقتاً جای همان وزیر را گرفته است.
جنگ و شرایط پس از آن یکی از مهم‌ترین مقاطع دوره وزارت پاک‌نژاد بود. در روایت وزارت نفت از آن دوره، تأسیسات نفتی و انرژی کشور با شرایط دشواری مواجه شدند و در عین حال تلاش شد جریان صادرات و تولید حفظ شود. پاک‌نژاد در توضیح عملکرد وزارتخانه در آن مقطع از مدیریت ذخایر سوخت، استمرار صادرات و بازسازی سریع تأسیسات آسیب‌دیده سخن گفت. اهمیت این دوره از آن جهت بود که صنعت نفت باید همزمان با فشارهای امنیتی و عملیاتی، جریان تولید و صادرات را حفظ می‌کرد.
اما داستان وزارت پاک‌نژاد اکنون با استعفا پایان گرفته است. درباره علت دقیق این استعفا، آنچه تاکنون به صورت رسمی اعلام شده، پذیرش استعفای وزیر نفت از سوی رئیس‌جمهور و انتصاب حمید بورد به عنوان سرپرست وزارت نفت است.
دلایل استعفای وزیر نفت از زبان معاون رئیس‌جمهور / پاک‌نژاد پیش‌تر هم استعفا کرده بود
طباطبایی، معاون ارتباطات دفتر رئیس‌جمهور، درباره دلایل استعفای محسن پاک‌نژاد گفت: «مهندس پاک‌نژاد به دلایل شخصی، پیش‌تر استعفا کرده بودند که مورد قبول رئیس‌جمهور قرار نگرفته بود؛ در نهایت امروز رئیس‌جمهور این موضوع را پذیرفتند.»
گمانه زنی ها درباره علت استعفای وزیر نفت
البته پیش از این برخی رسانه‌ها گمانه‌هایی درباره ریشه‌های مدیریتی این تغییر مطرح کرده‌اند. در این میان، حاشیه‌ها و اختلافات مدیریتی میان وزارت نفت و هلدینگ صنایع پتروشیمی خلیج فارس، از جمله موضوعاتی بوده که در برخی گزارش‌ها به عنوان یکی از زمینه‌های احتمالی تغییر در رأس وزارت نفت مطرح شده است. با این حال، این روایت‌ها تاکنون به‌صورت رسمی تأیید نشده و نمی‌توان آنها را علت قطعی استعفای پاک‌نژاد دانست.
باشگاه روزنامه‌نگاران ایران نیز در واکنش به استعفای محسن پاک‌نژاد نوشت که با پذیرش استعفای وزیر نفت، نخستین وزیر کابینه از دولت چهاردهم جدا شده است. این رسانه در ادامه، حواشی مربوط به فروش نفت به چهار تراستی و شرکت نیکو را از جمله موضوعات مورد توجه قرار داد و نوشت که این حواشی بر «لابی پاک‌نژاد» غلبه کرده و به برکناری یا استعفای او انجامیده است.
همچنین به ماجرای لغو قرارداد فروش نفت به هفت پالایشگاه چینی اشاره کرد و نوشت که بنابر گزارش‌های رسانه‌ای، این تصمیم توسط مدیرعامل نیکو گرفته شده است.
این رسانه در پایان با طرح این پرسش که پس از رفتن پاک‌نژاد، سرنوشت نامعلوم ۸۰ میلیون بشکه نفت چه خواهد شد، پرسیده است آیا ابهامات مربوط به چهار تراستی نیز روشن می‌شود یا این پرونده همچنان ادامه خواهد داشت.
سرپرست جدید وزارت نفت چه کسی است؟
حمید بورد، متولد ۱۳۴۳ در شوشتر، از مدیران باسابقه صنعت نفت است. او مهندسی مکانیک با گرایش حرارت و سیالات را از دانشگاه صنعت نفت و کارشناسی ارشد مدیریت اجرایی با گرایش استراتژیک را از دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دریافت کرده است. بورد بخش مهمی از سابقه حرفه‌ای خود را در بخش‌های عملیاتی صنعت نفت گذرانده و در کارنامه او مدیرعاملی شرکت بهره‌برداری نفت و گاز مارون، شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب و شرکت عملیات اکتشاف نفت ایران دیده می‌شود. او همچنین سابقه مدیریت شرکت نفت فلات قاره ایران، مدیریت پروژه‌های ویژه شرکت ملی حفاری ایران و سرپرستی اجرایی پروژه‌های نفت و گاز مناطق نفت‌خیز جنوب را در کارنامه دارد.
بورد در سال ۱۳۹۱ به مدیرعاملی شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب رسید و تا سال ۱۳۹۳ در این سمت باقی ماند؛ شرکتی که از مهم‌ترین مراکز تولید نفت کشور به شمار می‌رود. اما نقطه اتصال مستقیم او با محسن پاک‌نژاد به مرداد ۱۴۰۳ بازمی‌گردد؛ زمانی که چند روز پس از آغاز به کار دولت چهاردهم، پاک‌نژاد بورد را به عنوان معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران منصوب کرد. بورد در این سمت جایگزین محسن خجسته‌مهر شد و مسئولیت مدیریت شرکتی را بر عهده گرفت که بخش مهمی از عملیات تولید، توسعه میادین و فعالیت‌های بالادستی صنعت نفت از مسیر آن انجام می‌شود. اکنون پس از استعفای پاک‌نژاد، بورد از شرکت ملی نفت به ساختمان وزارت نفت رفته و سرپرستی این وزارتخانه را بر عهده گرفته است.
حالا همان مدیرعامل شرکت ملی نفت، پس از استعفای وزیر نفت، سرپرست وزارتخانه شده است. این جابه‌جایی از این جهت اهمیت دارد که بورد برای ورود به وزارت نفت نیاز ندارد ساختار صنعت را از صفر بشناسد. او در دو سال گذشته در جایگاهی قرار داشته که بسیاری از مسائل اصلی تولید و عملیات نفتی از مسیر آن عبور می‌کرده است.
با این حال، سرپرستی وزارت نفت با تصدی دائمی وزارتخانه تفاوت دارد. بورد فعلاً سرپرست است و انتصاب او به این سمت به معنای آن نیست که دولت تصمیم نهایی خود را درباره وزیر آینده گرفته است. دولت می‌تواند در ادامه، بورد یا فرد دیگری را به عنوان وزیر پیشنهادی به مجلس معرفی کند و آن فرد برای تصدی وزارت باید بار دیگر رأی اعتماد نمایندگان را به دست آورد.
از این منظر، انتخاب بورد را می‌توان دست‌کم در مرحله فعلی، انتخاب مدیری دانست که با بدنه عملیاتی نفت آشنایی دارد و می‌تواند در دوره انتقال، اداره وزارتخانه را بر عهده بگیرد. اما مسئله اصلی وزارت نفت، صرفاً تغییر مدیر نیست. فهرست چالش‌ها همچنان طولانی است؛ افزایش تولید، حفظ صادرات، توسعه میادین مشترک، جذب سرمایه، تأمین گاز و سوخت، جمع‌آوری گازهای همراه و تأمین منابع مالی برای پروژه‌های نفت و گاز، همگی همچنان روی میز وزارتخانه قرار دارند.
به این ترتیب، داستان پاک‌نژاد با یک تناقض جالب به پایان رسیده است؛ مدیری که با ۲۲۲ رأی مجلس وارد وزارت نفت شد و خود از بدنه قدیمی صنعت نفت بود، اکنون پس از حدود دو سال استعفا داده و جای او را مدیری گرفته که در نخستین روزهای وزارتش، با حکم خود او، به مدیرعاملی شرکت ملی نفت رسیده بود.
حالا نفت ایران در انتظار تصمیم بعدی دولت است. آیا بورد تنها مدیر دوره انتقال خواهد بود یا این سرپرستی مقدمه‌ای برای حضور او در جایگاه وزارت است؟ پاسخ به این پرسش هنوز روشن نیست. آنچه روشن است اینکه وزارت نفت در یکی از حساس‌ترین مقاطع خود بار دیگر وارد دوره تغییر مدیریتی شده و مدیر جدید، چه سرپرست بماند و چه وزیر شود، با همان مسائل انباشته‌ای روبه‌روست که پیش از این روی میز پاک‌نژاد قرار داشت: نفت باید تولید شود، صادر شود، سرمایه جذب کند و در عین حال، بخش بزرگی از بار تأمین انرژی اقتصاد ایران را نیز به دوش بکشد.
